Twierdza nysa

Przed wieloma wiekami przez Nysę przechodziły liczne szlaki handlowe, co sprzyjało jej rozwojowi. Jak wiele innych miast, tak i Nysa w celu zabezpieczenia się przed częstymi grabieżami otoczona została murami obronnymi z wieżami i basztami. Wraz z rozwojem technik wojennych modernizowano systemy obronne miasta. Pierwsze nowożytne fortyfikacje w Nysie powstały w 1594 r. wg. projektu Johanesa Schneidera z Lindau. Już w 1643 r. zaczęto przebudowywać mury kładąc nacisk na system obrony skrzydłowej. Do istniejących fortyfikacji dobudowano nowe, zwiększając ilość bastionów. Miasto zostało otoczone wałem, 10 bastionami, 4 rawelinami oraz fosą wodną. Po całym obwałowaniu biegła ukryta droga. Z tych obiektów do dzisiejszych czasów zachował się - wielokrotnie modernizowany - bastion Św. Jadwigi przy ul. Piastowskiej. Rok 1741 był okresem przełomowym dla nyskich fortyfikacji. Wtedy to, w czasie wojny Austrii z Prusami, król pruski Fryderyk II zdobył miasto. W wyniku traktatu pokojowego Śląsk, a z nim Nysa przeszły pod panowanie pruskie. Zgodnie z decyzją Fryderyka II, który bardzo szybko dostrzegł i docenił strategiczne położenie miasta, Nysa stała się twierdzą. Za sprawą holenderskiego inżyniera Gena Corneliusia von Walrawe fortyfikacje otaczające miasto nazwane Obwałowaniami Dolnymi zostały zupełnie przebudowane. Jednocześnie na drugim brzegu rzeki zbudowano Forty Górne. Powstało w ten sposób nowe miasto Friedrichsstadt, będące rodzajem koszar lub obozu wojskowego (obecnie jest to dzielnica Nysy - Radoszyn). Po obu brzegach rzeki zostały wzniesione reduty - Kardynalska i Kapucyńska. Powstała twierdza strzegła granic nowozdobytej prowincji śląskiej na wschodnim odcinku gór Sudeckich tj. prawie od bramy Morawskiej aż do Gór Złotych. W tym okresie zbudowano także m.in. Fort Prusy wraz z pasami obwałowań, zwanymi Jerozolimskimi, promieniście rozchodzącymi się w kierunku rzeki. Fort ten stanowił samodzielną cytadelą w Fortyfikacjach Górnych. Oprócz wspomnianych już obwałowań od Fortu Prusy biegła sucha fosa niemal do torów kolejowych (przy ul. Grodkowskiej), zwana Obwałowaniami Wysokimi. Zastosowane rozwiązania architektoniczne fortyfikacji o dobre kilkadziesiąt lat wyprzedzały swoje czasy. Istniała nawet możliwość zatopienia miasta w razie zajęcia go przez wroga. Modernizacja fortyfikacji była prowadzona przez następców von Walrawe aż do XIX wieku. Twierdza Nysa uważana była za jedną z najsilniejszych i najnowocześniejszych w ówczesnej Europie. Opinię tę potwierdza fakt, że wojska napoleońskie w 1807 r. aż 114 dni oblegały Nysę nieustannie ją ostrzeliwując ciężką artylerią. O sile rażenia świadczy fakt, że w mieście ocalało tylko pięć domów. Dopiero brak odsieczy z amunicją i żywnością zmusił Nysę do kapitulacji. Pamiątką tego oblężenia jest żeliwna kula wmurowana w Dom Wagi Miejskiej. W XIX wieku pod wpływem coraz to nowocześniejszych rozwiązań techniki wojennej twierdza traciła znaczenie, a od 1871 r. zaczęła się stopniowa likwidacja fortyfikacji. W 1903 r. Nysa oficjalnie przestała być Twierdzą. Obiekty forteczne pełniły często rolę więzienia i obozu jenieckiego. Przetrzymywany był tu na przykład wybitny polityk rewolucji francuskiej, jeden z twórców Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, markiz de La Fayette. W 1916 r. w czasie I Wojny Światowej więziony był tu Charles de Gaulle, późniejszy prezydent Francji. Natomiast w nieistniejącym już Forcie Ziemnym na placu Paderewskiego osadzono uczestników III Powstania Śląskiego. Obecnie znajduje się tam obelisk upamiętniający te wydarzenia. Do czasów obecnych zachowało się około 60% dawnych fortyfikacji, rozlokowanych na obszarze ponad 230 hektarów. W prawie 150-letnim okresie rozbudowy twierdzy można wyróżnić kilka etapów intensywnych prac: 1740-1756 Budowa górnych i rozbudowa dolnych obwarowań 1767-1791 Rozbudowa górnych obwarowań o oba boczne skrzydła 1809-1812 i 1839-1849 Drobne ulepszenia i przebudowa 1865-1888 Modernizacja obwarowań i budowa fortów na przedpolu. Projektowanie i kierowanie rozbudową twierdzy wykonywali budowniczowie - fortyfikatorzy różnych narodowości m.in.: - Korneliusz von Walrawe - Rothengatter - von Wrede - Lefevre - von Castillion - Freud - von Harroy Według koncepcji Fryderyka II, twierdza miała być "obozem warownym". Koncepcja ta znalazła także zastosowanie w pozostałych twierdzach śląskich strzegących granicy wzdłuż łańcucha gór Sudeckich i ich przełęczy tj. twierdzy w Kłodzku i twierdzy w Świdnicy, a w pewnym stopniu także i typowo górskiej twierdzy w Srebrnej Górze. W Nysie, oprócz miasta głównego, z zakładami produkcji broni, siedzibą garnizonu i miejscem gromadzenia sił wojskowych było przedmieście Radoszyn ze swymi koszarami i magazynami oraz przedmieście Zawodzie z rozległymi terenami ćwiczebnymi i obozowymi. Oprócz nieistniejących już znakomitych obwarowań miasta o najszerszym ich paśmie z pośród twierdz śląskich, zachowana część reprezentuje rozmaite rodzaje fortyfikacji w terenie górzystym, równinnym i zalewowym, z okresu XVIII i XIX wieku o wielkich walorach historycznych, dydaktycznych i krajobrazowych. Do dziś zachowały się następujące fragmenty fortyfikacji: Bastion św. Jadwigi zlokalizowany pomiędzy ulicami Piastowską, Forteczną, Wincentego Pola i Armii Krajowej. Jest jedyną pozostałością z dziesięciu bastionów. Jego modernizacja nastąpiła po zajęciu Nysy przez pruską. Jego obecny kształt to wynik przebudowy z lat 1771-1774. Powstała dwukondygnacyjna budowla na planie podkowy miała w dwóch miejscach pochylnie prowadzące z potern na koronę wału. Obecnie nie ma po nich śladu. Pierwotnie także wszystkie ściany bastionu były nietynkowane jak w reducie Kardynalskiej . Jedynie klasycystyczny portal w środkowej części i znajdujące się dwubiegowe schody prowadzące na piętro zachowały swój oryginalny wygląd. W czasie oblężenia Nysy w 1807 roku w bastionie urządzono laboratorium, czyli napełniano tu prochem bomby moździerzowe i granaty. Kilkadziesiąt lat później w bastionie zakwaterowano około pięciuset francuskich jeńców wojennych. Osiem lat później w bastionie powstały koszary dla wojska i prawdopodobnie to spowodowało, że nie zburzono go przy likwidacji części fortyfikacji .Wojskowe przeznaczenie bastionu zakończyło się po pierwszej wojnie światowej, kiedy to jego właścicielem stała się osoba prywatna. Kilka lat później zniwelowano także jego ostrze. Po bastion pełnił rolę magazynów i hurtowni. Dopiero od niedawna, dzięki funduszom europejskim bastion odzyskał nowe życie. Na parterze oprócz trasy turystycznej znajdują się wydzierżawione przez prywatnych przedsiębiorców lokale. W Bastionie św. Jadwigi oprócz działających w nim różnego rodzaju kół zainteresowań organizowane są min. liczne wystawy. Można więc powiedzieć, że bastion- relikt dawnego militaryzmu nareszcie służy lepszemu celowi zaspokajając kulturalne potrzeby mieszkańców. W Parku Miejskim znajduje się Fort Wodny, znany obecnie jako Fort nad Bielawką, który został zbudowany został przez Austriaków w 1741 r. tuż przed oblężeniem i zdobyciem Nysy przez Prusaków. Najpierw służył jako prosty szaniec palisadowy, otoczony wodą. Był wielokrotnie przebudowywany, aby ostatecznie w latach 1878-1880 po całkowitym zniszczeniu przebudować go na fort piechoty i artylerii. Od 1910 r. fort przeznaczono na magazyny amunicji. Fort ma zarys pięciobocznej lunety z dostawioną na prawym barku baterią artyleryjska. Wysepka na fosie fortu jest też śladem dawnej obrony artyleryjskiej. Ze wcześniejszej fazy istnienia fortu zachował się centralnie zlokalizowany kamienny fundament. Pod prawym wałem budowli zlokalizowano ceglany schron, a obok w budynkach mieściły się: magazyn amunicji, prochownia i laboratorium. Dojazd do fortu zamyka brama z kratą forteczną. Dziś Fort Wodny jest arcyciekawą pamiątką historyczną i atrakcją turystyczną. Obecnie jest udostępniony dla turystów, a dodatkowo ze względu na swoje ciekawe położenie jest miejscem pikników militarnych i inscenizacji historycznych. Otaczająca fosa jest wypełniona wodą. W forcie istnieje restauracja.